Tarski (do r. 1924 Teitelbaum, Tajtelbaum) Alfred (1901–1983), matematyk, logik, docent Uniwersytetu Warszawskiego, profesor University of California w Berkeley.
Ur. 14 I w Warszawie w rodzinie żydowskiej, częściowo zasymilowanej, pielęgnującej tradycje żydowskie oraz polskie i na co dzień używającej języka polskiego, był synem Isaaca (Ignacego) Teitelbauma (1869–1942), kupca i przedsiębiorcy drzewnego, oraz Racheli (Róży) z domu Prussak (1879–1942). Miał młodszego brata Wacława (1903–1944), prawnika. Rodzice zginęli w obozie koncentracyjnym Auschwitz, a brat w powstaniu warszawskim 1944 r.
Początkowo uczył się w domu i w chederze (elementarna szkoła żydowska), potem w warszawskich szkołach, IV Rządowym Gimnazjum (1910–15) oraz w Szkole Ziemi Mazowieckiej, gdzie w r. 1918 zdał maturę. W okresie szkolnym opanował języki łaciński, niemiecki i francuski. Wpisał się t.r. na Wydz. Filozoficzny Uniw. Warsz., ale z powodu zawieszenia zajęć dydaktycznych podczas wojny polsko-sowieckiej zaciągnął się do WP i został przydzielony w r. 1919 do jednostki kwatermistrzowskiej. Po powrocie na Uniwersytet studiował biologię, ale szybko ją porzucił na rzecz matematyki. Był słuchaczem kursów Wacława Sierpińskiego (teoria mnogości), Stefana Mazurkiewicza (analiza matematyczna), Stanisława Leśniewskiego (podstawy matematyki) i Kazimierza Kuratowskiego (topologia); uczęszczał też na wykłady filozofa Tadeusza Kotarbińskiego, prawnika Leona Petrażyckiego i fizyka Stefana Pieńkowskiego. Uczestniczył w seminarium Leśniewskiego i z jego inspiracji, jeszcze jako student, opublikował pracę Przyczynek do aksjomatyki zbioru dobrze uporządkowanego („Przegl. Filoz.” T. 24: 1921). Również pod jego kierunkiem napisał rozprawę O wyrazie pierwotnym logistyki (tamże T. 26: 1923), która dotyczyła pewnych problemów prototetyki (uogólniony rachunek zdań), stanowiącej część systemu logiki Leśniewskiego i na jej podstawie doktoryzował się w r. 1924. Był jedynym doktorem wypromowanym przez Leśniewskiego, który odtąd mówił, że miał sto procent genialnych doktorów. Dorabiał jako nauczyciel logiki w warszawskim Państw. Inst. Pedagogicznym (1922–5) oraz nauczyciel matematyki w tamtejszym Gimnazjum im. Stefana Żeromskiego (1925–39). W r. 1924 razem z bratem zmienił nazwisko na Tarski i również w tym okresie przyjął chrzest rzymskokatolicki.
W r. 1926 uzyskał T. veniam legendi na podstawie rozprawy o pojęciu zbioru skończonego i podjął wykłady z logiki jako adiunkt przy katedrze filozofii matematyki Leśniewskiego. Popierany przez Kazimierza Twardowskiego, zgłosił w r. 1928 swoją kandydaturę w konkursie na stanowisko profesora logiki matematycznej na UJK we Lwowie, ale przegrał z Leonem Chwistkiem, wspieranym przez Bertranda Russella, Stefana Banacha i Hugona Steinhausa. Od r. 1929 był docentem, najmłodszym w historii polskiej matematyki. Szybko stał się trzecim filarem (obok Leśniewskiego i Jana Łukasiewicza) warszawskiej szkoły logicznej, odwołującej się do polskiej szkoły matematycznej i filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej. Ta podwójna geneza, filozoficzna i matematyczna, w istotny sposób zaważyła na sposobie uprawiania badań logicznych; stosowane metody były zdecydowanie matematyczne, ale w wielu przypadkach poszczególne problemy były inspirowane filozoficznie i miały takowe konsekwencje. Niemniej jednak twórcy warszawskiej szkoły logicznej uważali logikę za dyscyplinę w dużej mierze autonomiczną wobec matematyki i filozofii. Nie było to stanowisko typowe, ale chroniło logikę przed jej utylitarystycznym traktowaniem jako tylko narzędzia dla matematyków czy filozofów. Stąd T. uważał siebie za logika, matematyka oraz pewnego rodzaju filozofa. Po doktoracie odszedł od problematyki wyznaczonej przez systemy Leśniewskiego, głównie w kierunku teorii mnogości. Do wielu rezultatów jakie uzyskał należą: nowa definicja zbioru skończonego, twierdzenie o paradoksalnym rozkładzie kuli (rezultat wspólny z Banachem), przypuszczenie (udowodnione przez Sierpińskiego), że hipoteza kontinuum implikuje aksjomat wyboru oraz twierdzenie, że jeśli dana teoria ma model nieskończony, to ma też model dowolnie nieskończony (tzw. górne twierdzenie Löwenheima–Skolema–Tarskiego). Od poł. l. dwudziestych zajmował się też podstawami elementarnej arytmetyki liczb rzeczywistych i geometrii, dowodząc, że są to teorie zupełne i rozstrzygalne. Niezależnie od Thoralfa Skolema opracował ważną metodę eliminacji kwantyfikatorów. Współpracował też z Łukasiewiczem w badaniach nad rachunkiem zdań, zarówno klasycznym (dwuwartościowym), jak i nad systemami wielowartościowymi. W l. trzydziestych opublikował ważne prace systematyzujące podstawowe pojęcia i rezultaty metamatematyczne; na uwagę zasługuje przede wszystkim aksjomatyzacja konsekwencji logicznej. Głównym osiągnięciem tych lat stała się semantyczna definicja prawdy. W książce Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych (W. 1933, w jęz. niemieckim „Studia Philosophica” T. 1: 1935) wykazał, że pojęcie prawdy może być zadawalająco zdefiniowane pod względem formalnym, tzn. nie prowadzi do paradoksów, oraz materialnym, tzn. spełnia warunek «zdanie A jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy A» np. zdanie «„śnieg jest biały” jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy śnieg jest biały». Ponieważ warunek ten wyraża intuicję Arystotelesa, definicja podana przez T-ego formalizuje klasyczną (korespondencyjną) koncepcję prawdy. T. udowodnił też twierdzenie, że chociaż pojęcie prawdy jest w ogólności definiowalne, to zbiory zdań poszczególnych teorii matematycznych, w szczególności arytmetyki liczb naturalnych, mogą być w tych teoriach niedefiniowalne. Jest to tzw. twierdzenie o niedefiniowalności prawdy w teoriach wystarczających do wyrażenia arytmetyki liczb naturalnych i muszą być one definiowane w stosownych metateoriach. T. zarysował także ogólny program semantyki logicznej oraz podał semantyczną definicję wynikania logicznego. Powiada ona, że zdanie B wynika logicznie ze zdania A wtedy i tylko wtedy, gdy każdy model zdania A jest modelem zdania B. Ponieważ model zdania to struktura, w której zdanie to jest prawdziwe, podana definicja wyjaśnia, że nie może być tak: jeśli B wynika z A, to A jest prawdą, a B fałszem.
Jako nauczyciel pisywał T. artykuły o treści edukacyjnej. Był współautorem podręcznika Geometria. Dla trzeciej klasy gimnazjalnej (W.–Lw. 1935, Jerozolima 1944) i autorem książki O logice matematycznej i metodzie dedukcyjnej (Lw. 1936). Uczestniczył w krajowym i międzynarodowym życiu naukowym. Pełnił funkcję wiceprezesa powstałego w r. 1936 Polskiego Tow. Logicznego. Brał udział w polskich zjazdach filozoficznych (II w Warszawie – 1927 i III w Krakowie – 1936) oraz III Kongresie Matematyków Polskich w Warszawie (1937). Pierwszy raz za granicą wystąpił w r. 1928 na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Bolonii, a w r.n. uczestniczył w I Zjeździe Matematyków Krajów Słowiańskich w Warszawie. Na zaproszenie członka Koła Wiedeńskiego Karla Mengera wygłosił w r. 1930 dwa odczyty w Wiedniu oraz dyskutował rozmaite kwestie logiczne i filozoficzne z Rudolfem Carnapem i Kurtem Gödlem; spotkał się też z Karlem Popperem. W r. 1934 wziął udział w Kongresie Filozoficznym w Pradze. Na Kongresie Filozofii Naukowej w Paryżu w r. 1935 wygłosił referaty: poświęcony podstawom semantyki, który został uznany za jedno z najważniejszych wydarzeń Kongresu, oraz o pojęciu wynikania logicznego. Przyjął zaproszenie do udziału w Kongresie Jedności Nauki, mającym się odbyć we wrześniu 1939 w Harvard University (USA) i 22 VIII t.r. przybył na statku m/s «Piłsudski» do Nowego Jorku. Uczestniczył w Kongresie odbywającym się już w cieniu drugiej wojny światowej. Nie mogąc wrócić do kraju, miał problemy ze znalezieniem w USA pracy. Starali się mu pomóc Williard Van Orman Quine i Carnap, a Russell gotów był zrzec się dla niego swojej profesury w Columbia University, ale tam nie było miejsca dla logika. Ostatecznie T. został stypendystą Harvard University oraz Institute of Advanced Study w Princeton, podjął także wykłady w City College w Nowym Jorku. W r. 1942 został etatowym wykładowcą w University of California w Berkeley (od r. 1946 jako pełny profesor). W r. 1945 otrzymał obywatelstwo amerykańskie, po czym udało mu się sprowadzić do USA żonę i dzieci.
Kontynuując w okresie amerykańskim badania w zakresie podstaw matematyki, utworzył T. w Berkeley wielką szkołę logiczną. Głównym jej nurtem był rozwój tzw. zachodniej (kalifornijskiej) teorii modeli, czyli badanie ogólnych relacji zachodzących między językami sformalizowanymi a odpowiadającymi im strukturami matematycznymi, w przeciwieństwie do tzw. teorii wschodniej, generalizującej pojęcia algebraiczne. Zajmował się też rozmaitymi teoriami matematycznymi, m.in. topologią, teorią mnogości, algebrą Boole’a oraz algebrami cylindrycznymi. W mniejszym stopniu niż w okresie warszawskim interesował się systemami logicznymi i matematyką ogólną. Apelował, by czasopisma logiczne publikowały prace o charakterze filozoficznym, przeciwstawiał się jednak, zgodnie z programem polskiej szkoły matematycznej, uzależnieniu badań logicznych od założeń filozoficznych. Paradoksalnie, podzielając empiryzm i reizm Tadeusza Kotarbińskiego, uprawiał teorię mnogości, zwykle uważaną za bastion platonizmu. W wielu kwestiach był bliski Kołu Wiedeńskiemu, m.in. głosząc scjentyzm i odrzucając spekulację metafizyczną. Był przekonany o społecznej doniosłości logiki, co wyraził w zdaniu «religia dzieli ludzi, logika ich jednoczy».
Po wojnie, nadal aktywny w światowym życiu naukowym, był T. pomysłodawcą międzynarodowych kongresów logiki, metodologii i filozofii nauki oraz ich uczestnikiem w Stanfordzie (1960), Jerozolimie (1964) i Bukareszcie (1971). Jako visiting professor wykładał na uniwersytetach w Londynie (1955, 1966), Meksyku (1957), Los Angeles (1967) i Santiago de Chile (1974–5). Należał do wielu towarzystw i organizacji naukowych, m.in. był członkiem American Association of Symbolic Logic (w l. 1944–6 jako prezes), członkiem korespondentem PAU (1946–52), prezesem International Union for the History and Philosophy of Science (1957–61), członkiem US National Academy of Sciences (od r. 1965) oraz członkiem korespondentem British Academy of Science and Lettres. Od r. 1967 należał do zespołu redakcyjnego „Fundamenta Mathematicae”. Był laureatem nagrody im. Alfreda Jurzykowskiego (1966). Otrzymał doktoraty honoris causa uniwersytetów w Santiago de Chile (1975), Marsylii (1977), Paryżu i Helsinkach, a uniw. w Berkeley przyznał mu wyróżnienie Berkeley Citation (1981).
T. był autorem ponad dwudziestu monografii i podręczników oraz prawie dwustu artykułów opublikowanych w kilkunastu językach. Większość jego prac ukazała się także w wydawnictwach zbiorowych i wyborach, m.in. Logic, Semantics, Metamathematics. Papers from 1923 to 1938 (Oxford 1956, dedykowany Kotarbińskiemu, wyd. 2, Indianapolis 1984), Collected Works (Basel 1956 I–IV), The Collected Works of Alfred Tarski (wyd. University of California 1981 I–IV, wyd. 2, 1986 I–IV), Collected Papers (Boston 1986), Pisma logicznofilozoficzne (W. 1995–2001 I–II). Osiągnięcia T-ego stały się trwałym dorobkiem światowej nauki i wpłynęły na poglądy wielu uczonych. Jego prace z semantyki zapoczątkowały teorię modeli, jedną z podstawowych części współczesnej logiki, a ich filozoficzna zawartość miała olbrzymi wpływ na rozwój filozofii współczesnej, zwłaszcza filozofii języka, filozofii nauki i epistemologii. Pod wpływem T-ego Kazimierz Ajdukiewicz porzucił radykalny konwencjonalizm na rzecz epistemologii semantycznej, Carnap uznał, że logiczna składnia języka nie wystarcza dla filozofii, a Popper przyjął realizm w pojmowaniu teorii naukowych. Kalifornijska szkoła logiczna T-ego okazała się najważniejszą w historii logiki 2. poł. XX w.; spowodowała zmianę postrzegania w USA oraz w innych krajach znaczenia badań logicznych jako nie tylko pomocniczych. Uczniami T-ego byli m.in. John Addison, Chen-Chung Cang, Solomon Feferman, Steven Givant, Haim Gaifman, Bjarni Jónsson, Jan Kalicki, Jerome Keisler, Ralph McKenzie, John McKinsey, Donald Monk, Richard Montague, Andrzej Mostowski, Don Pigozzi, Julia Robinson, Dana Scott, Lesław Szczerba, Wanda Szmielew i Robert Vaught.
Choć T. był formalnie katolikiem, pozostawał jednak agnostykiem, a nawet ateistą. W młodości miał poglądy socjalistyczne, w okresie amerykańskim sympatyzował z liberalną filozofią polityczną, nie przywiązywał jednak wagi do wyraźnej artykulacji swej postawy filozoficznej, religijnej czy politycznej. W domu T-ego mówiło się po polsku, obchodzono polskie święta, chętnie przyjmowano gości z Polski, jednak T. od r. 1968 odmawiał przyjazdów na konferencje naukowe do kraju; spowodowało to zablokowanie przez władze PRL jego wyboru na członka zagranicznego PAN. Niezmiennie zainteresowany sprawami polskimi, był od r. 1980 sympatykiem „Solidarności” i w klapie marynarki nosił jej znaczek. W okresie międzywojennym pozostawał w bliskim kontakcie ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, który namalował portrety jego i żony; po wojnie przyjaźnił się z Czesławem Miłoszem (pomógł mu w uzyskaniu etatu na uniw. w Berkeley), utrzymywał też kontakty z Leszkiem Kołakowskim. Był bardzo towarzyski, czuły na wdzięki kobiece, uprawiał turystykę górską. Nałogowo palił papierosy do ostatnich dni życia, nawet korzystając równocześnie z aparatu tlenowego. W testamencie zapisał Fundacji Kościuszkowskiej pewną sumę pieniędzy na stypendia dla polskich naukowców. Zmarł 27 X 1983 w Berkeley, gdzie znajduje się też urna z jego prochami.
W zawartym 23 VI 1929 małżeństwie z Marią Józefiną z Witkowskich (1902–1990), sekretarką warszawskiego Gimnazjum im. Żeromskiego, w czasie wojny łączniczką AK, miał T. syna Jana (ur. 1934), fizyka, profesora University of California w Davis, i córkę Krystynę (Inę) (ur. 1938), żonę Andrzeja Ehrenfeuchta (ur. 1932), logika i matematyka, profesora University of Colorado.
Przedstawiany w światowej literaturze najczęściej jako logik polsko-amerykański jest T. uznawany za jednego z pięciu największych logików w historii tej dyscypliny (obok Arystotelesa, Russella, Gödla i Gottloba Frege). Był jednak uczonym wszechstronnym, który działał też na polu arytmetyki, algebry i geometrii, a także semantyki i metamatematyki. Zaliczany jest do grona twórców tzw. teoriomnogościowego kierunku w podstawach matematyki, a największym osiągnięciem w zakresie filozofii było sformułowanie teorii prawdy. Po śmierci T-ego na uniw. w Berkeley utworzono salę jego imienia (gromadzone są tam pamiątki po nim), w holu Biblioteki Uniw. Warsz. ustawiono posąg T-ego obok rzeźb Leśniewskiego, Łukasiewicza i Twardowskiego. Na frontonie domu, w którym mieszkał w Warszawie (Żoliborz, ul. Sułkowskiego 4), umieszczono poświęconą mu tablicę pamiątkową. W r. 2000 Komisja Nazewnictwa Międzynarodowej Unii Astronomicznej nadała imię T-ego odkrytej w r. 1997 planetoidzie nr 13672. Dn. 15 I 2001 Inst. Filozofii Uniw. Warsz., Polskie Tow. Filozoficzne i Tow. Naukowe Warszawskie zorganizowały w Warszawie sympozjum naukowe z okazji 100. rocznicy jego urodzin. T. jest jednym z epizodycznych bohaterów powieści Jacka Dukaja pt. „Lód” (Kr. 2007).
Biogramy uczonych pol., cz. I z. 3; Bolek, Who’s Who in Polish America; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Mała encyklopedia logiki, Wr. 1970; Polski wkład w przyrodoznawstwo i technikę. Słownik polskich i związanych z Polską odkrywców, wynalazców oraz pionierów nauk przyrodniczych i techniki, W. 2015 IV (fot.); Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, W. 2016 (fot.); Słown. pol. tow. nauk., II cz. 2–3; Słownik biograficzny historii Polski, Wr. 2005 II; Słownik biograficzny matematyków polskich, Tarnobrzeg 2003; Śródka, Uczeni pol., IV (fot.); World Who’s Who in Science. From Antiquity to the Present, Chicago 1968; Żydzi polscy. Historie niezwykłe, W. 2010 (fot.); – Alfred Tarski: dedukcja i semantyka = (déduction et sémantique), Red. J. J. Jadacki, W. 2003; Czarnota K., Alfred Tarski – matematyczny geniusz, „Midrasz” 2009 nr 7/8 s. 50–2; Duda R., Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wr. 2012 (fot.); Feferman A., Feferman S., Alfred Tarski. Life and Logic, Cambridge 2004; Frost-Arnold G., Carnap, Tarski and Quine at Harvard. Conversations on Logic, Mathematics and Science, Chicago 2013; Garrido A., Wybraniec-Skardowska U., The Lvov-Warsaw School. Post and Present, Basel 2018 s. 361–71, 425–55; Gruber M., Alfred Tarski and the „Concept of Truth in Formalized Languages”. A Running Commentary with Consideration of the Polish Original and the German Translation, Heidelberg 2016; Hiż H., Jubileusz Alfreda Tarskiego, „Kultura” (Paryż) 1971 nr 9 s. 134–40; Jadacki J. J., Orientacje i doktryny filozoficzne. Z dziejów myśli polskiej, W. 1998 (częściowa bibliogr. prac, fot.); Kuratowski K., Pół wieku matematyki polskiej 1920–1970, W. 1973; McFarland A. i in., Alfred Tarski. Early Work in Poland – Geometry and Teaching, New York 2014 (bibliogr.); Murawski R., Filozofia matematyki i logiki w Polsce międzywojennej, Tor. 2011; Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim, Red. A. K. Wróblewski, W. 2016; New Essays on Tarski and Philosophy, Red. D. Patterson, Oxford 2008; Olender E., Król logiki, król życia, „Gaz. Wyborcza” 2005 nr z 19–20 III s. 24–6 (fot.); Patterson D., Alfred Tarski. Philosophy of Language and Logic, New York 2012; Przeniosło M., Matematycy polscy w dwudziestoleciu międzywojennym. Studium historyczne, Kielce 2011; Przewodnik po literaturze filozoficznej XX wieku, Red. B. Skarga, W. 1994; Twardowski B., Woleński J., Sixty Years of Tarski’s Definition of Truth, Kr. 1994; Woleński J., Alfred Tarski jako filozof, „Roczniki Pol. Tow. Mat.”, S. 2, Wiad. Mat. T. 27: 1987 s. 247–59 (fot.); tenże, Alfred Tarski – książę logików. Wzór na prawdę, „Polityka” 2001 nr 3 s. 76–7 (fot.); tenże, Alfred Tarski. Logik z fantazją, „Gaz. Wyborcza” 2009 nr z 4–5 IV s. 24–5 (fot.); tenże, Filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, W. 1995; Woleński J., Köhler E., Alfred Tarski and the Vienna Circle. Austro-Polish Connections in Logical Empiricism, Dordrecht 1999; – Kozłowski W., Alfred Tarski. Wspomnienie, „Gaz. Wyborcza” 2003 nr z 13 IX; „Roczn. PAU” za l. 1946/7 [1948] (częściowa bibliogr. prac); – Nekrologi z r. 1983: „Tyg. Powsz.” nr 47, „Życie Warszawy” nr 265, 270; – Mater. Red. PSB: Mater. do Słown. biogr. Lama z B. Pol. w Paryżu.
Jan Woleński